QuietVC

Một người đánh bại thị trường suốt 40 năm. Lãi kép 18,7% mỗi năm — gần gấp bốn lần trái phiếu chính phủ.

Vậy mà trong thư gửi cổ đông, ông tự gọi chính mình bằng một từ: “kinh khủng”.

Không phải đối thủ viết câu đó. Không phải báo chí. Là chính ông.

Tên ông là Prem Watsa. Người ta gọi ông là “Warren Buffett của Canada”, nhưng cái biệt danh đó che mất phần thú vị nhất trong câu chuyện của ông. Vì điều khiến Watsa đáng để chúng ta ngồi xuống và đọc kỹ không phải là những lần ông đúng. Mà là cách ông đối diện với những lần ông sai.

Và ông sai không ít. Có lần sai mất 4,4 tỷ USD.

Cậu bé rời quê với 8 đô la

Năm 1972, Ấn Độ có hơn 580 triệu người. Trong đó vỏn vẹn khoảng 5.000 người được cấp visa di dân sang Canada. Một trong số đó là Prem Watsa.

Ông sinh năm 1950 ở Hyderabad, con thứ ba trong bốn anh em. Cha là giáo viên rồi làm hiệu trưởng — không phải gia đình giàu. Câu cha ông hay nói, sau này thành kim chỉ nam của cả đời ông, đại ý: làm việc chăm chỉ như thể mọi thứ phụ thuộc vào con, và cầu nguyện như thể mọi thứ phụ thuộc vào Chúa.

Watsa học kỹ sư hóa tại IIT Madras — ngôi trường kỹ thuật khó nhất Ấn Độ. Rồi ông rời quê hương sang Canada, trong túi gần như không có gì. Ông đến London, Ontario, nơi anh trai đang sống, và làm nghề bán máy điều hòa, lò sưởi gõ cửa từng nhà để có tiền học MBA. Thời đó ông nghèo đến mức không dám đi xem phim hay ăn ở McDonald’s.

Có một chi tiết gần như không tin nổi. Cầm tấm bằng MBA, ông chạy bộ đến buổi phỏng vấn ở công ty bảo hiểm Confederation Life. Gần đó vừa có một vụ cướp ngân hàng. Cảnh sát tưởng ông là nghi phạm, ấn ông lên nắp ca-pô xe tuần tra. Ông vẫn kịp đến buổi phỏng vấn — và là ứng viên duy nhất trong bốn người xuất hiện hôm đó. Ông nhận được việc, lương 11.000 đô la một năm.

Đó là toàn bộ điểm xuất phát. Không vốn, không quan hệ, không tên tuổi. Chỉ có một công việc phân tích đầu tư và một người sếp tình cờ sắp thay đổi cuộc đời ông.

Cuốn sách đổi đời, và người con trai mang tên Ben

Người sếp ấy tên John Watson. Để giúp cậu nhân viên trẻ giỏi hơn, ông đưa cho Watsa một cuốn sách: The Intelligent Investor của Benjamin Graham.

Watsa đọc, và một thứ gì đó trong ông khớp lại. Sau này ông kể, lời khuyên tốt nhất ông từng nhận là: hãy quên hết những gì trường kinh doanh dạy về “thị trường hiệu quả”, và thay vào đó đọc Ben Graham. Hoặc bạn hợp với triết lý đó, hoặc không. Và ông biết ngay đây là cách ông muốn đầu tư cả đời.

Ông mê cuốn sách đến mức — khi có con trai — ông đặt tên con là Ben, theo tên tác giả.

Hãy dừng lại một giây ở chi tiết này. Có những người đọc một cuốn sách rồi quên. Có những người đọc rồi áp dụng. Và có một người đọc rồi đặt tên đứa con của mình theo tác giả. Mức độ tin vào một triết lý, đôi khi đo được bằng những việc rất nhỏ như vậy. Watsa không “thử” đầu tư giá trị. Ông cưới nó.

Nếu bạn muốn hiểu margin of safety bắt đầu từ đâu trong tư duy của những người như Watsa, gốc rễ nằm ở bài viết về việc mua tài sản với biên an toàn.

Ba mươi năm bên cạnh một bậc thầy

Năm 28 tuổi, Watsa gặp một người sẽ trở thành thầy của ông trong suốt 30 năm: John Templeton.

Templeton — người chúng ta đã kể trong bài về việc mua tại điểm bi quan tối đa — có thành tích lãi kép khoảng 15% mỗi năm trong gần nửa thế kỷ. Watsa gặp ông ít nhất mỗi năm một lần. Và đây là điều ông kể lại khiến tôi nhớ mãi: trong mỗi buổi gặp, Templeton dành nửa thời gian nói về đầu tư, nửa còn lại nói về tâm linh.

Không phải về cổ phiếu nào sắp tăng. Không phải về lãi suất. Mà về cách sống.

Đến hôm nay, Watsa vẫn giữ một bức tượng lớn của John Templeton trong phòng họp của công ty. Không phải để khoe. Mà như một lời nhắc: người dạy mình không chỉ dạy cách kiếm tiền, mà dạy cách giữ cái đầu lạnh khi cả thế giới mất bình tĩnh.

Cộng với Ben Graham (nền tảng giá trị) và Warren Buffett (mô hình kinh doanh), Watsa có ba người thầy. Nhưng ông không sao chép ai. Ông lấy phần cốt lõi của mỗi người rồi tự ghép thành cách làm của riêng mình.

Mua một công ty sắp chết, rồi gọi nó là “thân thiện”

Năm 1985, Watsa cùng vài nhà đầu tư bơm 5 triệu USD vào một công ty bảo hiểm xe tải nhỏ ở Canada tên Markel Financial — một công ty đang gặp khó, chỉ có khoảng 10 triệu USD phí bảo hiểm. Đổi lại, ông nắm cổ phần kiểm soát.

Hai năm sau, ông đổi tên nó. Cái tên mới: Fairfax — viết tắt của “fair, friendly acquisitions”, tức thâu tóm công bằng và thân thiện. Nghe có vẻ là khẩu hiệu marketing, nhưng nó là nguyên tắc thật: đối xử với người khác như cách mình muốn được đối xử.

Mô hình của Fairfax đơn giản ở ý tưởng, khó ở kỷ luật. Công ty bảo hiểm thu phí trước, trả bồi thường sau. Khoảng tiền nằm giữa hai thời điểm đó — gọi là “float” — chính là nguồn vốn chi phí thấp để đầu tư. Đây đúng là cách Buffett xây Berkshire. Watsa nhìn ra điều đó và làm theo, kiên nhẫn, suốt 40 năm.

Ông không ra quyết định bằng ủy ban. Ông xây một cấu trúc phi tập trung, để từng đội ngũ tự chịu trách nhiệm. Và ông chờ. Ông chờ những lúc thị trường hoảng loạn để mua những thứ tốt với giá rẻ — đúng tinh thần Templeton.

Khoảnh khắc thiên tài: 2007–2008

Rồi đến lúc cả thế giới nhớ tên ông.

Trước khi khủng hoảng tài chính 2008 nổ ra, Watsa đã lo lắng. Ông nhìn vào thị trường bất động sản Mỹ và thấy một quả bom hẹn giờ mà phần lớn mọi người đang nhảy múa bên trên. Thay vì chỉ đứng nhìn, ông mua các hợp đồng hoán đổi rủi ro tín dụng (CDS) — về bản chất là một dạng bảo hiểm, sẽ tăng giá khủng khiếp nếu các khoản nợ kia vỡ.

Lúc đó CDS rất rẻ, vì gần như không ai nghĩ chúng cần thiết.

Khi subprime sụp đổ, những hợp đồng rẻ tiền đó hóa thành vàng. Watsa kiếm khoảng 2 tỷ USD từ một loạt cú đặt cược thông minh, ngay giữa lúc các định chế khác bốc cháy. Trong khi cả thị trường mất máu, giá trị sổ sách của Fairfax còn tăng.

Đó là kiểu khoảnh khắc làm nên huyền thoại. Người ta gọi ông là “nhà tiên tri phương Bắc”. Lẽ ra câu chuyện có thể dừng ở đây, đẹp đẽ và trọn vẹn.

Nhưng nó không dừng. Và phần tiếp theo mới là phần đáng giá nhất.

Và rồi ông sai. Sai rất lâu, rất đắt.

Sau khi đoán đúng năm 2008, Watsa tin rằng điều tồi tệ hơn còn ở phía trước. Ông lo kinh tế Bắc Mỹ sẽ rơi vào tình trạng giống Nhật Bản sau 1990 — giảm phát kéo dài, kinh tế giậm chân tại chỗ hàng chục năm.

Nên ông làm điều mà người vừa thắng lớn hay làm: ông đánh tiếp.

Từ năm 2010, ông phòng vệ gần như toàn bộ danh mục cổ phiếu của Fairfax, cộng thêm mua phái sinh đặt cược vào giảm phát. Logic không sai. Nhưng thị trường đi ngược lại ông — và đi ngược suốt nhiều năm liền. Cổ phiếu Mỹ tăng phi mã trong khi Fairfax tự trói tay mình.

Năm này qua năm khác, trong các thư gửi cổ đông, ông vẫn kiên định. Ông trích đi trích lại câu của Graham: chỉ 1 trong 100 nhà đầu tư sống sót qua thảm họa 1929–1932 nếu không bi quan từ năm 1925. Ông viết: “Chúng tôi tiếp tục đến sớm — và bi quan.”

Đến năm 2016, ông cộng sổ. Tổng chi phí trực tiếp của các khoản lỗ từ chiến lược phòng vệ này: 4,4 tỷ USD.

Và đây là điều phân biệt Watsa với một kẻ cố chấp. Ông không bào chữa. Ông thừa nhận, thẳng thắn, rằng — khác với cú Big Short năm 2008 — toàn bộ nỗ lực phòng vệ lần này là một sai lầm. Người cộng sự thân tín của ông nói lại bài học một cách tỉnh táo: hóa ra kỹ năng của họ không nằm ở bán khống. Đầu tư giá trị thì bạn mua rồi giữ, ôm lâu một chút cũng chẳng sao. Còn bán khống, nếu cược sai hướng, mức lỗ gần như vô hạn — bạn không phải lúc nào cũng “sống lâu hơn” thị trường.

Rồi đến BlackBerry.

Năm 2013, khi hãng điện thoại từng thống trị này đang hấp hối, Watsa nhảy vào cứu — đầu tư 500 triệu USD trái phiếu chuyển đổi, đưa người về làm CEO. Ông mua cổ phiếu phổ thông ở giá 17,16 USD. Đến năm 2023, nó còn 3,54 USD.

Trong thư gửi cổ đông, ông viết về chính mình: “Một khoản đầu tư kinh khủng nữa của Chủ tịch các vị.” Ông còn tự châm biếm về chi phí cơ hội: hãy tưởng tượng nếu số tiền đó được đầu tư vào nhóm cổ phiếu công nghệ lớn — cái giá phải trả cho cổ đông là khổng lồ.

Một người đã đánh bại thị trường suốt mấy thập kỷ. Ông không cần thừa nhận điều gì cả. Vậy mà ông viết ra, đen trên trắng, gửi cho hàng nghìn cổ đông: tôi đã sai, và nó tốn của các vị rất nhiều tiền.

18,7% mỗi năm, suốt 40 năm

Bây giờ hãy lùi lại và nhìn toàn cảnh.

Bất chấp 4,4 tỷ USD mất vì phòng vệ, bất chấp BlackBerry, kể từ năm 1985 giá trị sổ sách trên mỗi cổ phiếu của Fairfax đã tăng kép 18,7% mỗi năm — tính cả cổ tức — suốt 40 năm. Riêng năm 2025, lợi nhuận ròng đạt 4,8 tỷ USD, giá trị sổ sách trên cổ phiếu tăng 21% lên 1.260 USD. Danh mục đầu tư vượt 74 tỷ USD.

Hãy đặt con số 18,7% đó cạnh một mốc quen thuộc với người Việt: trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm trả khoảng 5% một năm.

Một triệu đồng để trong trái phiếu, sau 40 năm với lãi kép 5%, thành khoảng 7 triệu.

Một triệu đồng với lãi kép 18,7%, sau 40 năm, thành hơn 900 triệu.

Cùng một số vốn ban đầu. Cùng một khoảng thời gian. Khoảng cách không phải gấp đôi, gấp ba — mà gấp hơn một trăm lần. Đó là toàn bộ sức mạnh của lãi kép khi được giữ kỷ luật đủ lâu. Và điều đáng nói là: thành tích đó đạt được kèm theo những sai lầm tỷ đô, chứ không phải nhờ một chuỗi đúng hoàn hảo. Watsa sai vài lần lớn, nhưng không lần nào trong số đó giết chết ông. Đó mới là điểm cốt lõi.

Người đàn ông ngại ánh đèn

Sau tất cả, Watsa sống thế nào?

Tài sản cá nhân ông ước tính khoảng 2 tỷ USD — người gốc Ấn giàu nhất Canada. Nhưng ông được mô tả là một nhà sáng lập ngại sự chú ý của công chúng. Ông yêu cờ vua, sống ở Toronto, làm Chủ tịch ủy ban đầu tư cho một nhà thờ địa phương. Cái nguyên tắc “đối xử với người khác như cách mình muốn được đối xử” mà ông đặt vào tên công ty từ 1987 — ông sống đúng như vậy.

Ông nhận Padma Shri của Ấn Độ, từng làm Chancellor của Đại học Waterloo, đồng sáng lập một sáng kiến chống phân biệt chủng tộc, và làm chủ tịch một quỹ học bổng. Một người rời quê với gần như tay trắng, giờ dành phần lớn thời gian để mở cửa cho người khác.

Và về chuyện kế thừa, ông nói một câu rất Watsa. Ông muốn — theo đúng nghĩa đen — chết đi mà biết các công ty sẽ không bao giờ bị bán. Con trai ông, Ben (cái tên mang ơn Benjamin Graham năm nào), được chuẩn bị để tiếp quản. Với Watsa, đây không phải một tài sản để thanh lý. Đây là một thứ để truyền lại.

Bài học QuietVC

Chúng ta thường nghĩ nhà đầu tư vĩ đại là người ít sai. Câu chuyện của Watsa nói điều ngược lại: ông vĩ đại không phải vì ít sai, mà vì hai thứ khác.

Thứ nhất, không một sai lầm nào của ông là sai lầm chí mạng. Ông mất 4,4 tỷ USD vì phòng vệ, mất lớn ở BlackBerry — nhưng cấu trúc tài chính của ông đủ vững để những vết thương đó không cắt vào động mạch. Đây chính là margin of safety ở cấp độ cả sự nghiệp, không phải cấp độ một cổ phiếu. Bạn không cần đúng mọi lần. Bạn chỉ cần đừng bao giờ đặt cược lớn đến mức một lần sai là hết.

Thứ hai, ông trung thực với chính mình đến mức tàn nhẫn. Tự gọi khoản đầu tư của mình là “kinh khủng” trước mặt cổ đông không phải là yếu đuối — đó là kỷ luật cao nhất. Vì kẻ thù lớn nhất của nhà đầu tư không phải thị trường, mà là cái tôi không chịu thừa nhận mình sai. Người Việt chúng ta mất tiền nhiều nhất không phải vì chọn sai cổ phiếu, mà vì ôm một lệnh thua và không dám nhìn thẳng vào nó — đúng như những sai lầm tâm lý quen thuộc đã viết.

Watsa cho thấy đầu tư giá trị không phải là một chuỗi quyết định thiên tài. Nó là sự kết hợp của ba thứ rất bình thường: một triết lý mình tin đến mức không lung lay, một biên an toàn đủ rộng để sống sót qua những lần mình sai, và sự trung thực đủ lớn để gọi tên sai lầm rồi đi tiếp. Điều này hoàn toàn có thể làm được ở Việt Nam — như đã bàn trong bài về đầu tư giá trị ở thị trường Việt.

Một người rời quê với 8 đô la, đánh bại thị trường 40 năm, và vẫn ngồi viết ra cho mọi người đọc rằng mình đã sai ở đâu. Đó không phải là sự may mắn. Đó là kỷ luật — loại kỷ luật thầm lặng, lặp đi lặp lại, năm này qua năm khác, cho đến khi nó tích lũy thành một thứ không ai phá nổi.

Kỷ luật thầm lặng. Giá trị tích lũy.